Οι θεραπείες που εγκαταλείφθηκαν

Το βραβείο δεν ανακλήθηκε — και δεν μπορεί να ανακληθεί

Το 1949 η Επιτροπή Νόμπελ του Ινστιτούτου Karolinska απένειμε το μισό Βραβείο Νόμπελ Ιατρικής στον Πορτογάλο νευρολόγο António Egas Moniz «για την ανακάλυψη της θεραπευτικής αξίας της λευκοτομής σε ορισμένες ψυχώσεις». Το άλλο μισό πήγε στον Walter Rudolf Hess για άσχετο έργο.

Ο Moniz δεν χειρουργούσε: τις λευκοτομές τις εκτελούσε ο νευροχειρουργός Almeida Lima.

Το βραβείο δεν αφαιρέθηκε ποτέ — και κανένα Νόμπελ σε καμία κατηγορία δεν έχει αφαιρεθεί ποτέ. Η δημοσιευμένη θέση του Ιδρύματος Νόμπελ είναι ότι ούτε η διαθήκη του Alfred Nobel ούτε το καταστατικό προβλέπουν μηχανισμό ανάκλησης· το άρθρο 10 ορίζει ότι «καμία προσφυγή δεν χωρεί κατά της απόφασης». Οικογένειες ασθενών εκστράτευσαν για ανάκληση· η απάντηση ήταν αυτή.

Κατηγορία: ο Moniz ήταν νευρολόγος και ο Freeman επίσης — η λοβοτομή δεν ήταν ψυχιατρική επινόηση, ήταν νευρολογική και νευροχειρουργική που εφαρμόστηκε σε ψυχιατρικούς ασθενείς.

[35] Nobel Prize Outreach, Βραβείο Ιατρικής 1949 · Καταστατικό Ιδρύματος Νόμπελ, άρθρο 10 · Συχνές ερωτήσεις: «Μπορεί να ανακληθεί Νόμπελ; Όχι.»

Ο Bourne δεν κατεδάφισε τίποτα. Η ιστορία είναι πιο ενδιαφέρουσα.

Ο Manfred Sakel ανακοίνωσε τη θεραπεία ινσουλινικού κώματος στην Ιατρική Εταιρεία Βιέννης το 1933 και τη δημοσίευσε το 1934. Ασθενείς διατηρούνταν σε προκαλούμενο υπογλυκαιμικό κώμα.

Τον Νοέμβριο του 1953 ο Harold Bourne, τότε νεαρός ψυχίατρος, δημοσίευσε στο Lancet το «The insulin myth», υποστηρίζοντας ότι δεν υπήρχε απόδειξη κάποιου ειδικού θεραπευτικού αποτελέσματος.

Και η ειδικότητα τον απέρριψε. Από δεκατέσσερις δημοσιευμένες απαντήσεις, εννέα υπερασπίστηκαν την ινσουλίνη και πέντε στήριξαν τον Bourne· ο William Sargant τον κατηγόρησε ότι επέλεξε τα στοιχεία του. Η θεραπεία συνεχίστηκε. Εγκαταλείφθηκε μόνο μετά την τυχαιοποιημένη σύγκριση των Ackner, Harris και Oldham το 1957 — τέσσερα χρόνια αργότερα, και σε μια στιγμή που η χρήση της ήδη έπεφτε επειδή είχε εμφανιστεί η χλωροπρομαζίνη.

Το λέμε έτσι επειδή έτσι έγινε. «Κατεδάφισε» θα ήταν ρήμα ισχυρότερο από την πηγή. Ο Bourne έγραψε μια κριτική που το επάγγελμα απέρριψε — και είχε δίκιο τέσσερα χρόνια νωρίτερα από όλους.

[38] Sakel M, Wiener Medizinische Wochenschrift, 1934 · [39] Bourne H. «The insulin myth», Lancet 1953;265(6793):964-968 · [40] Ackner B, Harris A, Oldham AJ, 1957

Δημοσιεύθηκε στο British Medical Journal, όχι στο περιθώριο

Η θεραπεία αποστροφής με ηλεκτρικό ρεύμα για την ομοφυλοφιλία δεν ήταν περιθωριακή πρακτική. Μεταξύ 1964 και 1970 ο ψυχίατρος M. J. MacCulloch και ο κλινικός ψυχολόγος M. P. Feldman δημοσίευσαν τουλάχιστον εννέα εργασίες γι' αυτήν στο British Medical Journal, στο American Journal of Psychiatry, στο British Journal of Psychiatry, στο Acta Psychiatrica Scandinavica και στο Behaviour Research and Therapy.

Μεταξύ τους, το «Aversion therapy in management of 43 homosexuals», BMJ, 3 Ιουνίου 1967.

Η μέθοδος προερχόταν από τη συμπεριφοριστική θεωρία μάθησης και εφαρμοζόταν από κοινού από την ιατρική και την κλινική ψυχολογία. Τα περιοδικά που τη δημοσίευσαν είναι οι ναυαρχίδες της βρετανικής και της αμερικανικής ιατρικής.

Το νομικό συμφραζόμενο, χωρίς το οποίο η εικόνα είναι ελλιπής: οι ομοφυλοφιλικές πράξεις μεταξύ ανδρών παρέμεναν ποινικό αδίκημα στην Αγγλία και την Ουαλία μέχρι τον Sexual Offences Act 1967. Ασθενείς έφταναν σε αυτά τα ιατρεία υπό απειλή δίωξης.

[41] MacCulloch MJ, Feldman MP. Br Med J 1967;2(5552):594-597, DOI 10.1136/bmj.2.5552.594, PMID 6025594 · [42] Sexual Offences Act 1967

Γιατί δεν τυπώνουμε το «3.439»

Ο Walter Freeman — νευρολόγος, ποτέ πιστοποιημένος στη χειρουργική — εκτέλεσε ή συμμετείχε σε πάνω από 3.000 προμετωπιαίες και διακογχικές λοβοτομές από το 1936 και εξής.

Κυκλοφορεί ευρέως ένα ακριβέστερο νούμερο, 3.439. Δεν το δημοσιεύουμε ως στοιχείο. Προέρχεται από τα ίδια τα αρχεία του Freeman μέσω εμπορικής βιογραφίας του 2005, δηλαδή ξεκινά από έναν τεκμηριωμένο αυτοπροβολέα που μετρά τον εαυτό του, και δεν έχει ελεγχθεί ποτέ ανεξάρτητα στο αρχείο. Η μοναδική peer-reviewed πηγή που εντοπίσαμε γράφει «περισσότερες από 3.000».

Ο Freeman χειρούργησε παιδιά. Η καλύτερα τεκμηριωμένη περίπτωση είναι ο Howard Dully, λοβοτομημένος σε ηλικία 12 ετών στις 16 Δεκεμβρίου 1960, ο οποίος έχει δημοσιεύσει τόσο τη δική του αφήγηση όσο και τις σημειώσεις του Freeman, τις οποίες ανέκτησε από το αρχείο. Δεν επαναλαμβάνουμε το «τεσσάρων ετών» που κυκλοφορεί: δεν βρήκαμε πρωτογενή πηγή.

[36] Caruso JP, Sheehan JP, Neurosurgical Focus 2017 · [37] El-Hai J, The Lobotomist, 2005 — δευτερογενής, εμπορική βιογραφία

«Αποδόμηση» με ύπνο, ηλεκτροσόκ και ηχογραφήσεις: ο δικαστικός φάκελος, από το 1988 ως τη συλλογική αγωγή του 2025

Ο D. Ewen Cameron διηύθυνε το Allan Memorial Institute του Πανεπιστημίου McGill στο Μόντρεαλ ως το 1964. Υπήρξε πρόεδρος της Αμερικανικής Ψυχιατρικής Εταιρείας (1953) και ιδρυτικός πρόεδρος της Παγκόσμιας Ψυχιατρικής Εταιρείας — «ως προς τους επαγγελματικούς του συλλόγους, δεν θα μπορούσε να έχει κάνει περισσότερα», γράφει η έκθεση Cooper. Τη μέθοδό του τη δημοσίευσε ο ίδιος: την «ψυχική οδήγηση» (psychic driving) στο American Journal of Psychiatry το 1956 — η αναπαραγωγή ηχογραφημένων μηνυμάτων στον ασθενή επί ώρες, που «αναπόφευκτα προκαλεί αντιδράσεις στον ασθενή, και συχνά έντονες αντιδράσεις» — και την «αποδόμηση» (depatterning) στο Comprehensive Psychiatry το 1960: παρατεταμένος φαρμακευτικός ύπνος και ηλεκτροσπασμοθεραπεία σε εντατική μορφή με σκοπό, κατά τον τίτλο του άρθρου, την «παραγωγή διαφορικής αμνησίας».

Το δικαστικό τεκμήριο. Το 1988 το ομοσπονδιακό δικαστήριο της Ουάσινγκτον, στην Orlikow κατά Ηνωμένων Πολιτειών, κατέγραψε: «Στις 4 Μαρτίου 1957 η CIA ενέκρινε την επιχορήγηση Cameron ως Υποέργο 68 του MKULTRA για την περίοδο από 18 Μαρτίου 1957 ως 30 Ιουνίου 1960. Οι εννέα ενάγοντες … ήταν ασθενείς του Δρ. Cameron κατά την περίοδο της επιχορήγησης», και «είναι αδιαμφισβήτητο ότι οι ενάγοντες δεν γνώριζαν τον φερόμενο ως πειραματικό χαρακτήρα» της μεθόδου — «ωστόσο, διάφορες μορφές συναίνεσης είχαν δοθεί για θεραπεία». Το δικαστήριο απέρριψε κατά το κύριο μέρος του το αίτημα των ΗΠΑ να κλείσει η υπόθεση χωρίς δίκη, και λίγους μήνες αργότερα η CIA συμβιβάστηκε. Το ποσό που κυκλοφορεί, 750.000 δολάρια, δεν βρέθηκε σε πρωτογενές έγγραφο της CIA ή του αμερικανικού δικαστηρίου — η απόφαση του Κεμπέκ του 2025 το επαναλαμβάνει (§33) παραπέμποντας σε δευτερογενή πηγή — και δεν το τυπώνουμε ως στοιχείο. Ό,τι βρέθηκε είναι στα αποχαρακτηρισμένα έγγραφα της ίδιας της CIA: εσωτερική αναφορά της 14ης Οκτωβρίου 1988 ότι «η CIA έπαιξε δευτερεύοντα ρόλο … 60.000 δολάρια έναντι 200.000 που χρηματοδότησε η καναδική κυβέρνηση», και επιστολή του διευθυντή της, William Webster, ότι ο συμβιβασμός έγινε «με εύλογη μέριμνα για την ευθύνη». Η έκθεση Cooper, παρακάτω, μετρά τη χρηματοδότηση της CIA σε 84.820 δολάρια για το 1957–1962· τα δύο έγγραφα δεν συμφωνούν, και τα παραθέτουμε και τα δύο.

Ο Καναδάς: «καμία νομική ή ηθική ευθύνη» — και 100.000 δολάρια σε καθέναν. Η έκθεση που παρήγγειλε η καναδική κυβέρνηση από τον δικηγόρο George Cooper (Μάιος 1986) κατέληξε ότι «η αποδόμηση, η ψυχική οδήγηση και οι συναφείς διαδικασίες του Cameron δεν στηρίζονταν σε υγιείς αρχές της επιστήμης ή της ιατρικής» και ότι, «κρίνοντας με τα σημερινά κριτήρια, οι περισσότεροι ψυχίατροι θα κατέληγαν» ότι η αποδόμηση «αντιπροσώπευε ένα επίπεδο επίθεσης στον εγκέφαλο που δεν ήταν δικαιολογήσιμο ακόμη και με τα κριτήρια της εποχής» — συμπεράσματα «εμφανή μόνο εκ των υστέρων», προσθέτει, αφού κανένας γιατρός που ρώτησε δεν δέχθηκε ότι ο Cameron είχε υπερβεί τα όρια της αποδεκτής πρακτικής της εποχής του· και ταυτόχρονα ότι «η κυβέρνηση του Καναδά δεν φέρει καμία νομική ή ηθική ευθύνη». Έξι χρόνια αργότερα, με το Διάταγμα P.C. 1992-2302 της 16ης Νοεμβρίου 1992, η ίδια κυβέρνηση ενέκρινε χαριστικές πληρωμές 100.000 δολαρίων σε πρώην ασθενείς του Cameron που — κατά την περίληψη του Διατάγματος στη βάση Διαταγμάτων εν Συμβουλίω· το ίδιο το κείμενό του δεν ανακτήθηκε — «υποβλήθηκαν σε πλήρη ή ουσιώδη θεραπεία αποδόμησης» στο Allan Memorial μεταξύ 1950 και 1965· το πρόγραμμα έληξε στις 31 Ιανουαρίου 1994. Χαριστική πληρωμή σημαίνει χωρίς παραδοχή ευθύνης. Πόσοι πληρώθηκαν αναφέρεται μόνο στα δικόγραφα της σημερινής αγωγής και δεν επαληθεύτηκε σε κρατικό έγγραφο.

Κατά την τελευταία μας επαλήθευση (Σεπτέμβριος 2026). Στις 31 Ιουλίου 2025 το Ανώτερο Δικαστήριο του Κεμπέκ, στην Tanny κ.ά. κατά Royal Victoria Hospital, McGill University και Γενικού Εισαγγελέα του Καναδά, ενέκρινε συλλογική αγωγή για «όλα τα πρόσωπα που υποβλήθηκαν σε θεραπεία αποδόμησης στο Allan Memorial Institute … μεταξύ 1948 και 1964», τους διαδόχους τους και τα άμεσα μέλη των οικογενειών τους. Οι Ηνωμένες Πολιτείες είχαν αποκλειστεί ως εναγόμενες λόγω ετεροδικίας, με απόφαση που έμεινε οριστική το 2024. Το Εφετείο του Κεμπέκ απέρριψε στις 13 Νοεμβρίου 2025 την αίτηση του νοσοκομείου για άδεια έφεσης. Η έγκριση δεν κρίνει την ουσία: η αγωγή εκκρεμεί, και αυτή η σελίδα θα ενημερωθεί. Και ένα όριο που αξίζει να δηλωθεί: η ακρόαση της Γερουσίας των ΗΠΑ του 1977 για το MKULTRA, που συχνά παρουσιάζεται ως η «αποκάλυψη» του Cameron, δεν αναφέρει ούτε μία φορά τον Cameron, το Μόντρεαλ ή το Υποέργο 68.

[92] Orlikow v. United States, 682 F. Supp. 77 (D.D.C. 1988) · [93] CIA, DCI Weekly Report, 14.10.1988 · [94] CIA, επιστολή W. Webster, 28.10.1988 · [95] Cooper G, έκθεση προς την κυβέρνηση του Καναδά, 1986, σ. 26–27, 95, 127 · [96] P.C. 1992-2302, 16.11.1992 · [97] Tanny c. Royal Victoria Hospital, 2025 QCCS 3590 · [98] Cour d'appel du Québec, 13.11.2025 · [99] Cameron DE, Am J Psychiatry 1956 · [100] Cameron DE, Compr Psychiatry 1960 · [101] Γερουσία ΗΠΑ, ακρόαση «Project MKULTRA», 03.08.1977