Η ψυχιατρική ως όργανο του κράτους

Μια διάγνωση αρκετά ελαστική ώστε να χωρέσει τη διαφωνία

Στη Σοβιετική Ένωση, η διαγνωστική κατηγορία «βραδέως εξελισσόμενη σχιζοφρένεια» — συστηματοποιημένη τις δεκαετίες του 1950 και 1960 από τη σχολή του Andrei Snezhnevsky στη Μόσχα, από παλαιότερες έννοιες όπως η «λανθάνουσα σχιζοφρένεια» του Eugen Bleuler — ήταν διατυπωμένη αρκετά ευρέως ώστε χαρακτηριστικά όπως «παραλήρημα μεταρρυθμισμού» ή «αυξημένη αίσθηση αυτοεκτίμησης» να μπορούν να προσφερθούν ως στοιχεία υπέρ διάγνωσης σχιζοφρένειας.

Η κατηγορία εφαρμόστηκε συντριπτικά σε συνήθεις ασθενείς. Η ελαστικότητά της όμως καθιστούσε δυνατή την πολιτική κατάχρηση και την άφηνε ανέλεγκτη. Το Ινστιτούτο Σέρμπσκι στη Μόσχα ήταν το κύριο ίδρυμα που διενεργούσε δικαστικές ψυχιατρικές πραγματογνωμοσύνες αντιφρονούντων.

Η επίσημη αμερικανική αποστολή του 1989 το διατύπωσε ως εξής: «Ορισμένα από τα συμπτώματα που ενσωματώθηκαν στα σοβιετικά διαγνωστικά κριτήρια για την ήπια ("βραδέως εξελισσόμενη") σχιζοφρένεια δεν γίνονται δεκτά ως ενδείξεις ψυχοπαθολογίας στις ΗΠΑ ή υπό τα διεθνή διαγνωστικά κριτήρια.»

[45] Bonnie RJ, J Am Acad Psychiatry Law 2002;30(1):136-144, παραθέτοντας αυτολεξεί την έκθεση της αμερικανικής αποστολής του 1989

Αποχώρησε πριν αποβληθεί — και επανήλθε στην Αθήνα

Η Πανενωσιακή Εταιρεία Νευροπαθολόγων και Ψυχιάτρων αποχώρησε από την Παγκόσμια Ψυχιατρική Εταιρεία τον Ιανουάριο του 1983, επικαλούμενη «συκοφαντική εκστρατεία». Δυτικοί συμμετέχοντες στην εκστρατεία κατά της σοβιετικής ψυχιατρικής κατάχρησης — ο Sidney Bloch και η Helsinki Watch, αμφότεροι γράφοντας το 1990 — αναφέρουν ότι η αποχώρηση πρόλαβε ψηφοφορία αποβολής.

Η Εταιρεία επανεντάχθηκε στο 8ο Παγκόσμιο Συνέδριο της ΠΨΕ στην Αθήνα, στις 17 Οκτωβρίου 1989, με 291 ψήφους υπέρ, 45 κατά και 19 αποχές, υπό όρους που το ίδιο το ψήφισμα ονόμαζε «πλήρη ιδιότητα μέλους με προϋποθέσεις»: επιτόπια επίσκεψη Επιτροπής Επανεξέτασης εντός ενός έτους, και έκτακτη Γενική Συνέλευση για αναστολή αν διαπιστωνόταν συνέχιση της πολιτικής κατάχρησης.

Δηλώνουμε το κενό: τα ίδια τα πρακτικά της Γενικής Συνέλευσης της ΠΨΕ δεν αποκτήθηκαν για αυτή την καταγραφή. Οι αριθμοί προέρχονται από δύο ανεξάρτητες μεταξύ τους δημοσιευμένες πηγές του 1990.

[46] Bloch S. «Athens and beyond: Soviet psychiatric abuse and the World Psychiatric Association», Psychiatric Bulletin 1990;14(3):129-133 · [47] Helsinki Watch, «The Legacy of Psychiatric Abuse in the USSR», Μάιος 1990

Δεκατέσσερις στους είκοσι επτά — και τι δεν σημαίνει αυτό

Η αμερικανική αποστολή του 1989 εξέτασε 27 ανθρώπους των οποίων τα ονόματα είχαν δοθεί από οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων, την αμερικανική Επιτροπή Ελσίνκι και το Στέιτ Ντιπάρτμεντ — περιπτώσεις που παραπέμφθηκαν επειδή η κατάχρηση ήταν ήδη υπόνοια. Δεν ήταν τυχαίο δείγμα σοβιετικών ασθενών.

Αμερικανοί ψυχίατροι βρήκαν 14 από τους 27 χωρίς ψυχική διαταραχή: 5 από τους 15 που ήταν τότε νοσηλευόμενοι, και 9 από τους 12 που είχαν ήδη αφεθεί. Σοβιετικοί ψυχίατροι που εξέτασαν τους ίδιους ανθρώπους ταυτόχρονα επίσης δεν βρήκαν τρέχουσα ένδειξη σχιζοφρένειας σε αυτούς τους 14.

Η διάκριση που αλλάζει το νόημα: ανάμεσα σε όσους ήταν πράγματι νοσηλευόμενοι — τον πληθυσμό που αφορά η φράση «χωρίς λόγο νοσηλείας» — το εύρημα ήταν 5 στους 15. Ένα τρίτο, όχι πλειοψηφία. Η διατύπωση «οι περισσότεροι στα σοβιετικά ψυχιατρεία ήταν υγιείς» δεν στηρίζεται στα ίδια τα στοιχεία της αποστολής.

[45] Bonnie RJ, J Am Acad Psychiatry Law 2002;30(1):136-144 · [58] van Voren R, Schizophr Bull 2010;36(1):33-35

Κίνα: εγκλεισμός με απόφαση αστυνομίας — τι κατέγραψαν τέσσερα όργανα του ΟΗΕ σε δεκαοκτώ χρόνια, και τι λέει ο νόμος του 2012

Το δεύτερο παράδειγμα δεν έχει ούτε τους αριθμούς ούτε την τελική έκβαση του σοβιετικού. Ο Richard Bonnie, στο ίδιο άρθρο του 2002 που παρατίθεται παραπάνω, γράφει ότι η Κίνα «καθιέρωσε τη δεκαετία του 1980 σύστημα δικαστικών ψυχιατρείων μέγιστης ασφαλείας (Ankang), κατά το πρότυπο των σοβιετικών "ειδικών νοσοκομείων"», και μεταφέρει, μέσω της ανασκόπησης της κινεζικής ψυχιατρικής βιβλιογραφίας από τον Robin Munro, δύο μετρήσεις δημοσιευμένων κινεζικών μελετών: σε νοσοκομείο της Σαγκάης, το 1970–71, το 73% των δικαστικών πραγματογνωμοσυνών αφορούσε «πολιτικές» υποθέσεις· σε νοσοκομείο του Χανγκτσόου, το ποσοστό των εξεταζομένων που είχαν συλληφθεί για «αντικοινωνικό πολιτικό λόγο» ήταν 54% το 1977 και 6,7% το 1987. Ο ίδιος ο Bonnie σημειώνει ότι η καταγραφή του Munro για τους οπαδούς του Φάλουν Γκονγκ «περιορίζεται σε αναφορές περιπτώσεων και παρουσιάζεται με επιφύλαξη». Εδώ κρατάμε μόνο ό,τι έγραψαν έκτοτε τα ίδια τα όργανα του ΟΗΕ.

2004–2016, με τα λόγια των εγγράφων. Η Ομάδα Εργασίας του ΟΗΕ για την Αυθαίρετη Κράτηση, μετά την αποστολή της στην Κίνα τον Σεπτέμβριο του 2004, κατέγραψε ότι «η Δημόσια Ασφάλεια έχει επίσης την εξουσία να εγκλείει άτομα σε ψυχιατρικές δομές που ονομάζονται ankang ("Ειρήνη και Υγεία")» και ότι «δεν υπάρχει γνήσιο δικαίωμα προσβολής της διοικητικής κράτησης, συμπεριλαμβανομένης … της κράτησης σε ψυχιατρική δομή»· ζήτησε «αποτελεσματικό δικαστικό ένδικο μέσο» για κάθε ακούσια νοσηλεία. Ο Ειδικός Εισηγητής για τα βασανιστήρια Manfred Nowak, στην έκθεση της αποστολής του (2006), κατατάσσει τα ψυχιατρεία ankang ως τόπο του 8% των καταγγελιών βασανισμού που είχαν διαβιβάσει στην κυβέρνηση ο ίδιος και οι προκάτοχοί του από το 2000 (314 υποθέσεις, πάνω από 1.160 άτομα) — με τη ρητή επιφύλαξη ότι οι καταγγελίες «αντανακλούν την κατάσταση της πληροφόρησης» και όχι κατ' ανάγκη την κατάσταση της χώρας — και συνιστά «κάθε απόφαση στέρησης της ελευθερίας να λαμβάνεται από δικαστικό και όχι διοικητικό όργανο». Η Επιτροπή κατά των Βασανιστηρίων το 2008 «σημειώνει με ανησυχία ότι η διάταξη [άρθρο 18 του Ποινικού Νόμου] έχει χρησιμοποιηθεί καταχρηστικά για την κράτηση ορισμένων ατόμων σε ψυχιατρικά νοσοκομεία για λόγους άλλους από ιατρικούς», και τον Δεκέμβριο του 2015 κατατάσσει τον «υποχρεωτικό ψυχιατρικό εγκλεισμό» ανάμεσα σε τέσσερις μορφές διοικητικής κράτησης «που, κατά τις καταγγελίες, έχουν χρησιμοποιηθεί για την κράτηση υπόπτων χωρίς λογοδοσία» και τις οποίες, κατά τις αναφορές, «η τοπική αστυνομία επιβάλλει χωρίς καμία δικαστική διαδικασία». Η Επιτροπή για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία, το 2012: «η ακούσια νοσηλεία εκλαμβάνεται ως εργαλείο διατήρησης της δημόσιας τάξης» και «πολλά άτομα με πραγματική ή εικαζόμενη αναπηρία εγκλείονται ακούσια σε ψυχιατρικά ιδρύματα για διάφορους λόγους, όπως το ότι είναι αιτούντες» — άνθρωποι που καταθέτουν αναφορές σε ανώτερες αρχές.

Ο νόμος, και η ίδια Επιτροπή δέκα χρόνια αργότερα. Στις 26 Οκτωβρίου 2012 ψηφίστηκε ο πρώτος εθνικός νόμος ψυχικής υγείας της Κίνας, σε ισχύ από 1 Μαΐου 2013. Άρθρο 30: «η νοσηλεία για ψυχικές διαταραχές είναι κατά κανόνα εκούσια»· ακούσια μόνο για «σοβαρή ψυχική διαταραχή» με πρόσφατη αυτοβλάβη ή κίνδυνο για την ασφάλεια άλλων. Άρθρο 32: όποιος εγκλείεται ως επικίνδυνος για άλλους, ή ο κηδεμόνας του, μπορεί μέσα σε τρεις ημέρες από τη διάγνωση να ζητήσει επανεκτίμηση και, στη συνέχεια, ανεξάρτητη, νομικά δεσμευτική πιστοποίηση. Άρθρο 78: αποζημίωση για «τη σκόπιμη μεταχείριση προσώπων χωρίς ψυχική διαταραχή ως εάν είχαν, και την αποστολή τους σε ιατρικές δομές». Άρθρο 82: δικαίωμα αγωγής. Δικαστή ο νόμος δεν βάζει πουθενά: η απόφαση ανήκει στους ψυχιάτρους της δομής (άρθρο 29), και η αστυνομία διατηρεί τον ρόλο να προσάγει (άρθρο 28) και να συνδράμει στην επιβολή της νοσηλείας (άρθρο 35). Το αν αυτά αρκούν το έκρινε η ίδια Επιτροπή του ΟΗΕ τον Σεπτέμβριο του 2022: ο νόμος του 2012 περιέχει «διατάξεις που εισάγουν διακρίσεις, οι οποίες επιτρέπουν την αυθαίρετη στέρηση της ελευθερίας ατόμων με ψυχοκοινωνικές αναπηρίες, τον αναγκαστικό εγκλεισμό σε ίδρυμα και τη μη συναινετική ψυχιατρική θεραπεία … με βάση ιατρικές αξιολογήσεις και διαγνώσεις όπως η "σοβαρή ψυχική διαταραχή"» — η ίδια ανάγνωση του άρθρου 14 της Σύμβασης που το Μέρος Γ εξηγεί ότι η Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ και το ΕΔΔΑ δεν συμμερίζονται.

Και μία υπόθεση κριμένη ονομαστικά. Ο Xing Shiku, πρώην εργαζόμενος κρατικής εταιρείας στο Χαρμπίν, πήγε τον Φεβρουάριο του 2007 στο Πεκίνο για να καταθέσει αναφορά κατά τοπικών αρχών. Κατά την καταγγελία, συνελήφθη στις 15 Φεβρουαρίου στον Νότιο Σιδηροδρομικό Σταθμό και οδηγήθηκε σε ψυχιατρικό νοσοκομείο του Χαρμπίν· η κινεζική κυβέρνηση αρνήθηκε τη σύλληψη στον σταθμό, απάντησε ότι στέλεχος της περιφέρειάς του τον «συνόδευσε πίσω στο Χαρμπίν» για εξέταση «για ανθρωπιστικούς λόγους», ότι έπασχε από σχιζοφρένεια και ότι «θα μπορούσε να αποτελέσει απειλή ή να επηρεάσει δυσμενώς τη διατήρηση της δημόσιας τάξης στο Πεκίνο». Η Ομάδα Εργασίας κράτησε το κοινό έδαφος — «η κυβέρνηση επιβεβαίωσε ότι ο κ. Xing κρατήθηκε και τοποθετήθηκε σε ψυχιατρικό ίδρυμα αφού πήγε στο Πεκίνο για να καταθέσει αναφορά» — και έκρινε, τον Απρίλιο του 2014: «δεν υπάρχουν πραγματικά περιστατικά στην απάντηση της κυβέρνησης που να δείχνουν ότι ο κ. Xing αποτελούσε "απειλή για άλλα πρόσωπα ή την περιουσία τους"», όπως, κατά την ίδια την απάντηση, απαιτεί ο εθνικός νόμος· «η ψυχιατρική κράτηση δεν πρέπει να χρησιμοποιείται για να θιγεί η ελευθερία έκφρασης»· στερήθηκε την ελευθερία του «για περισσότερα από επτά χρόνια λόγω της ειρηνικής έκφρασης των απόψεών του». Κράτηση αυθαίρετη, «χωρίς καμία νομική βάση», με σύσταση απελευθέρωσης και αποζημίωσης. Τι απέγινε δεν καταγράφεται σε έγγραφο του ΟΗΕ που να εντοπίσαμε.

Τι δεν λέει αυτό το τεκμήριο: πόσοι. Κανένα από τα έγγραφα δεν δίνει αριθμό ανθρώπων που κρατούνται σε ψυχιατρεία για λόγους άλλους από ιατρικούς, και όποιος αριθμός κυκλοφορεί δεν προέρχεται από αυτά. Λέει κάτι στενότερο και σταθερότερο: ότι επί δεκαοκτώ χρόνια τέσσερα διαφορετικά όργανα του ΟΗΕ κατέγραψαν ψυχιατρικό εγκλεισμό για λόγους άλλους από ιατρικούς — δύο από αυτά, με την αστυνομία ως αποφασίζοντα και χωρίς δικαστή — και ότι ο νόμος του 2012 πήρε την απόφαση από την αστυνομία και την έδωσε σε ψυχιάτρους, όχι σε δικαστή. Η σύσταση του 2004 και του 2006, «δικαστικό όργανο», μένει ανεφάρμοστη.

[45] Bonnie RJ, J Am Acad Psychiatry Law 2002;30(1):136-144 · [112] ΟΗΕ, Ομάδα Εργασίας για την Αυθαίρετη Κράτηση, αποστολή στην Κίνα, E/CN.4/2005/6/Add.4, περίληψη και §41 · [113] Deliberation No. 7, E/CN.4/2005/6, §§47–58 · [114] Nowak M, E/CN.4/2006/6/Add.6, §§40–44, 82(u)–(v) · [115] CAT/C/CHN/CO/4, §35 · [116] CRPD/C/CHN/CO/1, §§25–28 · [117] Νόμος Ψυχικής Υγείας ΛΔΚ 2012, άρθρα 28–30, 32, 35, 78, 82 · [118] Γνώμη 8/2014 (Xing Shiku), A/HRC/WGAD/2014/8, §§3–7, 20–23, 39–46 · [119] CAT/C/CHN/CO/5, §§42–43 · [120] CRPD/C/CHN/CO/2-3, §§32–33