Όταν η στείρωση ήταν νόμος

Σαράντα οκτώ χρόνια νόμου, και μια απόφαση που τον ακυρώνει αναδρομικά ως την ψήφισή του

Ο ιαπωνικός νόμος ευγονικής προστασίας ίσχυσε από το 1948 έως το 1996. Επέτρεπε τη στείρωση ανθρώπων με νοητική υστέρηση, ψυχική ασθένεια ή παθήσεις που θεωρούνταν κληρονομικές.

Στις 3 Ιουλίου 2024 η Μείζων Ολομέλεια του Ανωτάτου Δικαστηρίου, κρίνοντας πέντε συνεκδικαζόμενες υποθέσεις αποζημίωσης, έκρινε τις διατάξεις αντισυνταγματικές κατά τα άρθρα 13 και 14 παρ. 1 του Συντάγματος — ανθρώπινη αξιοπρέπεια και ισότητα ενώπιον του νόμου. Όχι αντισυνταγματικές από κάποια μεταγενέστερη στιγμή: από την ψήφισή τους.

Το κράτος είχε προβάλει την εικοσαετή αποσβεστική προθεσμία, και νομικά ήταν βάσιμο επιχείρημα: οι επεμβάσεις είχαν γίνει δεκαετίες πριν. Το Δικαστήριο αρνήθηκε να την εφαρμόσει, κρίνοντας ότι κάτι τέτοιο θα ήταν «έντονα αντίθετο στην ιδέα της δικαιοσύνης και της ισότητας, και εντελώς μη αποδεκτό».

Οι αριθμοί, με τη σήμανσή τους. Περίπου 25.000 άνθρωποι στειρώθηκαν βάσει του νόμου — καταμέτρηση από τα στοιχεία του ίδιου του υπουργείου, δηλαδή διοικητική εγγραφή και όχι ανεξάρτητη απογραφή. Ο Νομικός Σύλλογος της Ιαπωνίας προσθέτει περίπου 59.000 αναγκαστικές εκτρώσεις στην ίδια περίοδο. Πόσες από τις στειρώσεις έγιναν χωρίς συναίνεση αναφέρεται άλλοτε ως 16.000 και άλλοτε ως 16.500· η διαφορά δεν επαληθεύτηκε στην πρωτογενή έκδοση του υπουργείου και δεν χρησιμοποιείται εδώ ως αριθμός.

Το όριο της δικής μας πρόσβασης, δηλωμένο. Το πλήρες κείμενο της απόφασης (ιαπωνικά, 28 σελίδες) ανακτήθηκε από τη βάση του Ανωτάτου Δικαστηρίου στις 17 Σεπτεμβρίου 2026 και είναι αρχειοθετημένο στις πηγές — κατά τη σύνταξη της σελίδας δεν το είχαμε ανακτήσει. Επειδή δεν διαθέτουμε ανεξάρτητη μετάφραση του πρωτοτύπου, η κρίση και η διατύπωση για την αποσβεστική προθεσμία εξακολουθούν να παρατίθενται από την επίσημη δήλωση της Ομοσπονδίας Δικηγορικών Συλλόγων Ιαπωνίας της ίδιας ημέρας. Η απόφαση παρατίθεται με την επίσημη παραπομπή της ώστε να ελεγχθεί ανεξάρτητα.

[72] Ανώτατο Δικαστήριο Ιαπωνίας, Μείζων Ολομέλεια, 03.07.2024, υπόθ. Reiwa 5 (ju) 1319 — Minshū τόμ. 78, τεύχ. 3, σ. 382 · [73] Ομοσπονδία Δικηγορικών Συλλόγων Ιαπωνίας, δήλωση προέδρου, 03.07.2024

Σουηδία: 63.000 στειρώσεις, 21.000 χωρίς ελεύθερη συναίνεση, 1.591 αποζημιώσεις

Στη Σουηδία δύο νόμοι, του 1934 και του 1941, επέτρεπαν τη στείρωση — ο πρώτος, κατά τον τίτλο του, «ορισμένων ψυχικά ασθενών, νοητικά καθυστερημένων ή άλλων που πάσχουν από διαταραγμένη ψυχική λειτουργία». Η κρατική έρευνα που όρισε η κυβέρνηση — ένας ειδικός ερευνητής με εμπειρογνώμονες — παρέδωσε την τελική της έκθεση τον Μάρτιο του 2000: σχεδόν 63.000 στειρώσεις μεταξύ 1935 και 1975, 93% σε γυναίκες. Από την ανάλυση των φακέλων: «περίπου 9% των επεμβάσεων έγιναν υπό εξαναγκασμό (χωρίς συναίνεση)»· «περίπου 24% … έπειτα από τυπικά δική τους αίτηση ή με συναίνεση, αλλά υπό συνθήκες που μπορούν να χαρακτηριστούν ως παρόμοιες με εξαναγκασμό», όπως η στείρωση ως όρος για την έξοδο από ίδρυμα. Η εκτίμηση της έρευνας: περίπου 21.000 άνθρωποι στειρώθηκαν χωρίς δική τους αίτηση ή συναίνεση ή υπό τέτοιες συνθήκες, σχεδόν 6.000 ακόμη «με ενδείξεις πειθαναγκασμού ή πίεσης», και περίπου 31.000 εθελοντικά — οι εθελοντικές κυριαρχούν στα τελευταία είκοσι χρόνια.

Η αποζημίωση, με τους αριθμούς της. Ο νόμος 1999:332, σε ισχύ από 1η Ιουλίου 1999, όρισε 175.000 κορόνες για καθέναν που στειρώθηκε χωρίς να έχει υπογράψει αίτηση ή γραπτή συναίνεση, ως ανήλικος ή υπό δικαστική συμπαράσταση, ως έγκλειστος ιδρύματος, επειδή είχε διαγνωστεί «ψυχικά ασθενής, νοητικά καθυστερημένος ή επιληπτικός», έπειτα από ρητή απαίτηση αρχής ως όρο για άδεια γάμου, για έκτρωση ή για κρατικό επίδομα, ή έπειτα από «αθέμιτη επιρροή ή αμέλεια» αρχής. Κατά την έκθεση της επιτροπής αποζημιώσεων, όπως την παραθέτει ο κρατικός προϋπολογισμός του 2005: 2.042 άνθρωποι αιτήθηκαν, 1.591 έλαβαν — 1.210 από 1.521 γυναίκες, 381 από 521 άνδρες. Η επιτροπή καταργήθηκε στις 30 Νοεμβρίου 2003. Το 1.591 και το 21.000 δεν αντιφάσκουν: η έκθεση μετρά επεμβάσεις από το 1935 και μετά· η αποζημίωση, ανθρώπους που ζούσαν και αιτήθηκαν μεταξύ 1999 και 2002.

[102] SOU 2000:20, «Steriliseringsfrågan i Sverige 1935–1975», 28.03.2000, σ. 16, 33 · [103] Lag (1999:332) om ersättning till steriliserade i vissa fall, §§1–3 · [104] Prop. 2004/05:1, Utgiftsområde 9, σ. 39

Χωρίς νόμο ευγονικής: στειρώσεις γυναικών Ρομά, τρεις καταδίκες στο Στρασβούργο, και 2.088 αιτήσεις αντί για 400

Η Τσεχοσλοβακία δεν είχε νόμο ευγονικής όπως η Ιαπωνία ή η Σουηδία. Είχε μια διοικητική πρακτική: στείρωση γυναικών, κατά μεγάλη πλειονότητα Ρομά, συχνά αμέσως μετά από καισαρική, με «συναίνεση» που ζητούνταν την ώρα του τοκετού. Ο Τσέχος Συνήγορος του Πολίτη Otakar Motejl, έπειτα από περισσότερες από 80 καταγγελίες, έκρινε στις 23 Δεκεμβρίου 2005 ότι «ουσιαστικά σε όλες τις περιπτώσεις» οι επεμβάσεις «έγιναν παράνομα … δεν δόθηκε συναίνεση απαλλαγμένη από πλάνη και πλήρως ελεύθερη», ότι μεταξύ νοσηλείας και επέμβασης «δεν υπήρξε αντικειμενικά επαρκής χρόνος» για ενημέρωση και ώριμη απόφαση. Πρότεινε νομοθετική αποζημίωση με πρότυπο τη σουηδική ρύθμιση — αλλά μόνο για την περίοδο 1973–1991, όταν το κράτος πλήρωνε επίδομα για τη στείρωση και οι κοινωνικές υπηρεσίες την προωθούσαν· για τις περιπτώσεις της δεκαετίας του 1990 και μετά, όπου ευθύνονταν οι γιατροί, παρέπεμψε τις γυναίκες στα δικαστήρια.

Το Στρασβούργο, τρεις φορές. Για τη Σλοβακία, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου έκρινε στην V.C. κατά Σλοβακίας (8 Νοεμβρίου 2011) ότι η προσφεύγουσα, Ρομά, κλήθηκε να υπογράψει τις δακτυλογραφημένες λέξεις «Η ασθενής ζητεί στείρωση» «ενώ βρισκόταν σε ύπτια θέση και με πόνους από ωδίνες πολλών ωρών», αφού της είπαν ότι σε επόμενη εγκυμοσύνη θα πέθαινε η ίδια ή το μωρό της· το προσωπικό, χωρίς πρόθεση κακομεταχείρισης, «επέδειξε κατάφωρη περιφρόνηση του δικαιώματός της στην αυτονομία και την επιλογή ως ασθενούς»: παραβίαση του άρθρου 3 της Σύμβασης — απάνθρωπη ή εξευτελιστική μεταχείριση — και του άρθρου 8, 31.000 ευρώ. Ακολούθησαν η N.B. κατά Σλοβακίας (12 Ιουνίου 2012 — στειρωμένη σε ηλικία δεκαεπτά ετών, 25.000 ευρώ) και η I.G. και λοιποί κατά Σλοβακίας (13 Νοεμβρίου 2012, 28.500 και 27.000 ευρώ).

Η Τσεχία νομοθέτησε, και ο αριθμός την ξεπέρασε. Ο νόμος 297/2021, σε ισχύ από 1η Ιανουαρίου 2022, δίνει 300.000 κορόνες σε όποιον στειρώθηκε «κατά παράβαση του δικαίου» μεταξύ 1ης Ιουλίου 1966 και 31ης Μαρτίου 2012 — η περίοδος που καλύπτει ο νόμος, όχι απόδειξη επεμβάσεων ως τότε: οι τελευταίες τεκμηριωμένες περιπτώσεις στις πηγές αυτής της σελίδας είναι του 1999–2002. Η κυβέρνηση περίμενε περίπου 400 αιτήσεις. Κατά το Συμβούλιο της Κυβέρνησης για τα Ζητήματα της Μειονότητας Ρομά, τον Δεκέμβριο του 2024 είχαν κατατεθεί 2.088, 706 είχαν εγκριθεί και 566 εκκρεμούσαν· ο Συνήγορος του Πολίτη Stanislav Křeček ζήτησε νέα ευκαιρία και για όσες είχαν απορριφθεί επειδή το κράτος είχε καταστρέψει τους ιατρικούς τους φακέλους. Η προθεσμία του νόμου, αρχικά τριετής, παρατάθηκε το 2025 σε πέντε χρόνια από την έναρξη ισχύος — ως τις αρχές Ιανουαρίου 2027.

[105] Veřejný ochránce práv (Motejl O), τελική γνώμη sp. zn. 3099/2004/VOP, 23.12.2005, §3.3, κεφ. 7 Γ · [106] Zákon č. 297/2021 Sb., §§2–4, όπως τροποποιήθηκε από τον ν. 289/2025 Sb. · [107] Rada vlády pro záležitosti romské menšiny, ανακοίνωση 13.12.2024 · [108] ΕΔΔΑ, V.C. κατά Σλοβακίας, 18968/07, 08.11.2011, §§14, 117–120, 184 · [109] ΕΔΔΑ, N.B. κατά Σλοβακίας, 29518/10, 12.06.2012 · [110] ΕΔΔΑ, I.G. και λοιποί κατά Σλοβακίας, 15966/04, 13.11.2012