Τι κατέγραψαν οι επιθεωρητές στη Λέρο

825 ασθενείς, οκτώ ψυχίατροι, ένα ντους ανά 36 ανθρώπους

Στην πρώτη περιοδική επίσκεψή της στην Ελλάδα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή για την Πρόληψη των Βασανιστηρίων επισκέφθηκε τα ιδρύματα Λεπίδων και Λακκίου και το νοσοκομείο παίδων με ειδικές ανάγκες. Η έκθεση δημοσιεύθηκε κατόπιν αιτήματος των ίδιων των ελληνικών αρχών.

Κατά την επίσκεψη υπήρχαν 825 ασθενείς — 240 γυναίκες, 585 άνδρες — σε ονομαστική δυναμικότητα περίπου 900. Πολλοί διέμεναν εκεί είκοσι ως τριάντα χρόνια και περισσότερο. Το προσωπικό αριθμούσε 39 γιατρούς εκ των οποίων μόλις 8 ψυχιάτρους, έναν ψυχολόγο, έναν φυσιοθεραπευτή και 155 νοσηλευτές, εκ των οποίων μόνο επτά περίπου με τριετή εκπαίδευση.

Οι θάλαμοι, γράφει η Επιτροπή, «μπορούν δικαίως να χαρακτηριστούν άθλιοι» και «παρομοιάζονται με μεγάλα υπόστεγα για ανθρώπους». Στον θάλαμο ΧΙ των Λεπίδων ήταν 200 άνθρωποι σε τέσσερα τμήματα των 50, μονίμως καθηλωμένοι στα κρεβάτια τους σε δωμάτια χωρίς καμία θέρμανση. Ένα ντους αναλογούσε σε 36 ασθενείς στον θάλαμο VIII, σε 44 στον IV του Λακκίου.

Τι ακριβώς αποφάνθηκε η Επιτροπή — και τι δεν αποφάνθηκε. Η διατύπωση είναι ότι διαπιστώθηκαν καταστάσεις «παρόμοιες με απάνθρωπη και εξευτελιστική μεταχείριση». Δεν είναι διαπίστωση απάνθρωπης μεταχείρισης, και δεν την ανεβάζουμε. Ρητά: «Η αντιπροσωπεία δεν άκουσε καταγγελίες, ούτε συγκέντρωσε άλλα στοιχεία, για βασανιστήρια σχετιζόμενα με τα ψυχιατρικά ιδρύματα που επισκέφθηκε. Ούτε έλαβε καταγγελίες ή άλλες άμεσες αποδείξεις για σκόπιμη κακομεταχείριση άλλου είδους.» Την αιτία η Επιτροπή την αποδίδει σε σοβαρή έλλειψη πόρων, όχι σε πρόθεση. Στη Λέρο δεν παρατήρησε σωματικό περιορισμό ασθενών, αν και είδε δερμάτινους ιμάντες γι' αυτόν τον σκοπό.

Και μια διόρθωση που αφορά όποιον έχει δει το υλικό που κυκλοφορεί: οι χειρότερες μεμονωμένες σκηνές της έκθεσης — το κορίτσι που ζούσε γυμνό σε σκοτεινό δωμάτιο επί χρόνια — δεν είναι από τη Λέρο. Είναι από το Παιδοψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής στη Ραφήνα. Η σύγχυση των δύο κυκλοφορεί ευρέως.

[1] CPT, «Έκθεση προς την Ελληνική Κυβέρνηση για την επίσκεψη 14–26 Μαρτίου 1993», CPT/Inf (94) 20, §§195–196, 202, 207, 226–233, 254, 278

Ποιοι μπήκαν μέσα, και τι εμπόδιο βρήκαν

Η αντιπροσωπεία περιλάμβανε ψυχιάτρους και κλινικούς διεθνούς κύρους. Δεν ήταν δημοσιογράφοι ούτε ακτιβιστές: ήταν ειδικοί που η ίδια τους η ειδικότητα τους έδινε τη δυνατότητα να κρίνουν τι έβλεπαν.

Η έκθεση καταγράφει και ένα εμπόδιο: «η αντιπροσωπεία απεκόμισε τη σαφή εντύπωση ότι ορισμένοι από τους εργαζομένους στα ψυχιατρικά ιδρύματα της Λέρου είχαν αποθαρρυνθεί από τις αρμόδιες αρχές από το να έχουν οποιαδήποτε επαφή με την αντιπροσωπεία» — κάτι που θα συνιστούσε παράβαση του άρθρου 3 της Σύμβασης.

Την ίδια ώρα η Επιτροπή σημειώνει «τις καλές προθέσεις και τις γνήσιες προσπάθειες του προσωπικού», και ότι οι νοσηλευτές του θαλάμου ΧΙ των Λεπίδων είχαν κάνει με δική τους πρωτοβουλία εργασίες ανακαίνισης και βαφής.

Δηλώνουμε τη σύγκρουση συμφερόντων μιας πηγής που μας βολεύει: το CPT δεν είναι αντιπαραθετικός ελεγκτικός μηχανισμός. Λειτουργεί με τη συνθηκική αρχή της «συνεργασίας» και δηλώνει το ίδιο ότι «έργο του δεν είναι να επικρίνει δημοσίως τα κράτη». Οι εκθέσεις του είναι εμπιστευτικές και δημοσιεύονται μόνο με τη συναίνεση του κράτους.

[1] CPT/Inf (94) 20, §§2, 8, 227, 279

Ο στόχος ήταν να κλείσει η Λέρος ως το 2015. Δεν έκλεισε.

Το Ψυχαργώς Β΄ έθεσε ρητά την κατάργηση των ψυχιατρικών νοσοκομείων Αθηνών, Θεσσαλονίκης και Λέρου έως το 2015. Κατά τον απολογισμό του ίδιου του Υπουργείου Υγείας, έξι από τα εννέα δημόσια ψυχιατρικά νοσοκομεία καταργήθηκαν και δημιουργήθηκαν περίπου 4.000 θέσεις ψυχοκοινωνικής αποκατάστασης. Η Αθήνα όμως παραμένει με δύο νοσοκομεία, η Θεσσαλονίκη επίσης, και η Λέρος συνεχίζει υπό άλλη νομική μορφή. Ο στόχος του 2015 δεν επιτεύχθηκε.

Δύο πράγματα λέγονται δίπλα σε αυτό. Πρώτον, ο στόχος έπεσε πάνω στην κρίση χρέους: τα μνημόνια περιόρισαν τη δημόσια δαπάνη υγείας στο 6% του ΑΕΠ και ο προϋπολογισμός των δημόσιων νοσοκομείων μειώθηκε κατά πάνω από ένα τέταρτο μεταξύ 2009 και 2011. Δεύτερον, κάθε νούμερο εδώ είναι αυτοαναφερόμενο: και τα δύο έγγραφα είναι το Υπουργείο Υγείας που αξιολογεί πρόγραμμα το οποίο σχεδίασε και έτρεξε το ίδιο.

[4] Υπουργείο Υγείας, «ΨΥΧΑΡΓΩΣ Γ΄ (2011–2020) — Σχέδιο αναθεώρησης», Νοέμβριος 2011, ενότητες Α.1, Α.3, Α.5

Τι υπάρχει σήμερα στη Λέρο

Το ίδρυμα δεν έκλεισε. Λειτουργεί ως Κρατικό Θεραπευτήριο – Γενικό Νοσοκομείο – Κέντρο Υγείας Λέρου υπό τη 2η Υγειονομική Περιφέρεια, και το Υπουργείο Υγείας δεν το συγκαταλέγει στα τρία εναπομείναντα ψυχιατρικά νοσοκομεία της χώρας — αν και οι ίδιοι οι κλινικοί του δημοσιεύουν ακόμη υπό την ονομασία «Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Λέρου». Η νομική ονομασία και η ονομασία εργασίας αποκλίνουν.

Καταγραφή του 2024 στο περιοδικό Ψυχιατρική, από έξι συγγραφείς εκ των οποίων οι τέσσερις συνδέονται με το ίδρυμα, αναφέρει 212 νοσηλευόμενους μέσης ηλικίας 62,4 ετών, 87 νέες εισαγωγές στα 35 χρόνια από την έναρξη της μεταρρύθμισης, νοητική υστέρηση και ψυχωσικού φάσματος διαταραχές από 40% η καθεμία, και έναν άνθρωπο νοσηλευόμενο συνεχώς επί 62 έτη.

Σήμερα λειτουργούν επίσης 11 διαμερίσματα υποστηριζόμενης διαβίωσης σε οικισμούς του νησιού, με 46 ενοίκους, τέσσερις έως έξι ανά διαμέρισμα. Είναι η μεταρρύθμιση που όντως συνέβη — μερικώς.

[5] Κρατικό Θεραπευτήριο–ΓΝ–ΚΥ Λέρου, επίσημος ιστότοπος · 2η ΥΠΕ Πειραιώς και Αιγαίου · [6] Καταγραφή 2024, Ψυχιατρική