Τι κατέγραψαν οι επιθεωρητές στη Λέρο

825 ασθενείς, οκτώ ψυχίατροι, ένα ντους ανά 36 ανθρώπους

Στην πρώτη περιοδική επίσκεψή της στην Ελλάδα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή για την Πρόληψη των Βασανιστηρίων επισκέφθηκε τα ιδρύματα Λεπίδων και Λακκίου και το νοσοκομείο παίδων με ειδικές ανάγκες. Η έκθεση δημοσιεύθηκε κατόπιν αιτήματος των ίδιων των ελληνικών αρχών.

Κατά την επίσκεψη υπήρχαν 825 ασθενείς — 240 γυναίκες, 585 άνδρες — σε ονομαστική δυναμικότητα περίπου 900. Πολλοί διέμεναν εκεί είκοσι ως τριάντα χρόνια και περισσότερο. Το προσωπικό αριθμούσε 39 γιατρούς εκ των οποίων μόλις 8 ψυχιάτρους, έναν ψυχολόγο, έναν φυσιοθεραπευτή και 155 νοσηλευτές, εκ των οποίων μόνο επτά περίπου με τριετή εκπαίδευση.

Οι θάλαμοι, γράφει η Επιτροπή, «μπορούν δικαίως να χαρακτηριστούν άθλιοι» και «παρομοιάζονται με μεγάλα υπόστεγα για ανθρώπους». Στον θάλαμο ΧΙ των Λεπίδων ήταν 200 άνθρωποι σε τέσσερα τμήματα των 50, μονίμως καθηλωμένοι στα κρεβάτια τους σε δωμάτια χωρίς καμία θέρμανση. Ένα ντους αναλογούσε σε 36 ασθενείς στον θάλαμο VIII, σε 44 στον IV του Λακκίου.

Τι ακριβώς αποφάνθηκε η Επιτροπή — και τι δεν αποφάνθηκε. Η διατύπωση είναι ότι διαπιστώθηκαν καταστάσεις «παρόμοιες με απάνθρωπη και εξευτελιστική μεταχείριση». Δεν είναι διαπίστωση απάνθρωπης μεταχείρισης, και δεν την ανεβάζουμε. Ρητά: «Η αντιπροσωπεία δεν άκουσε καταγγελίες, ούτε συγκέντρωσε άλλα στοιχεία, για βασανιστήρια σχετιζόμενα με τα ψυχιατρικά ιδρύματα που επισκέφθηκε. Ούτε έλαβε καταγγελίες ή άλλες άμεσες αποδείξεις για σκόπιμη κακομεταχείριση άλλου είδους.» Την αιτία η Επιτροπή την αποδίδει σε σοβαρή έλλειψη πόρων, όχι σε πρόθεση. Στη Λέρο δεν παρατήρησε σωματικό περιορισμό ασθενών, αν και είδε δερμάτινους ιμάντες γι' αυτόν τον σκοπό.

Και μια διόρθωση που αφορά όποιον έχει δει το υλικό που κυκλοφορεί: οι χειρότερες μεμονωμένες σκηνές της έκθεσης — το κορίτσι που ζούσε γυμνό σε σκοτεινό δωμάτιο επί χρόνια — δεν είναι από τη Λέρο. Είναι από το Παιδοψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής στη Ραφήνα. Η σύγχυση των δύο κυκλοφορεί ευρέως.

[1] CPT, «Έκθεση προς την Ελληνική Κυβέρνηση για την επίσκεψη 14–26 Μαρτίου 1993», CPT/Inf (94) 20, §§195–196, 202, 207, 226–233, 254, 278

Ποιοι μπήκαν μέσα, και τι εμπόδιο βρήκαν

Η αντιπροσωπεία περιλάμβανε ψυχιάτρους και κλινικούς διεθνούς κύρους. Δεν ήταν δημοσιογράφοι ούτε ακτιβιστές: ήταν ειδικοί που η ίδια τους η ειδικότητα τους έδινε τη δυνατότητα να κρίνουν τι έβλεπαν.

Η έκθεση καταγράφει και ένα εμπόδιο: «η αντιπροσωπεία απεκόμισε τη σαφή εντύπωση ότι ορισμένοι από τους εργαζομένους στα ψυχιατρικά ιδρύματα της Λέρου είχαν αποθαρρυνθεί από τις αρμόδιες αρχές από το να έχουν οποιαδήποτε επαφή με την αντιπροσωπεία» — κάτι που θα συνιστούσε παράβαση του άρθρου 3 της Σύμβασης.

Την ίδια ώρα η Επιτροπή σημειώνει «τις καλές προθέσεις και τις γνήσιες προσπάθειες του προσωπικού», και ότι οι νοσηλευτές του θαλάμου ΧΙ των Λεπίδων είχαν κάνει με δική τους πρωτοβουλία εργασίες ανακαίνισης και βαφής.

Σύγκρουση συμφερόντων της πηγής: το CPT δεν είναι αντιπαραθετικός ελεγκτικός μηχανισμός. Λειτουργεί με τη συνθηκική αρχή της «συνεργασίας» και δηλώνει το ίδιο ότι «έργο του δεν είναι να επικρίνει δημοσίως τα κράτη». Οι εκθέσεις του είναι εμπιστευτικές και δημοσιεύονται μόνο με τη συναίνεση του κράτους.

[1] CPT/Inf (94) 20, §§2, 8, 227, 279

Πέντε θέσεις ψυχιάτρων. Διακόσιες είκοσι πέντε θέσεις φυλάκων.

Τι ήταν το ίδρυμα στα χαρτιά του, κατά τα διατάγματα που το συνέστησαν:

Με το Βασιλικό Διάταγμα 119 της 10ης Φεβρουαρίου 1965 (ΦΕΚ 30/1965, τεύχος Α΄), η «Αποικία Ψυχοπαθών Λέρου» μετονομάζεται σε «Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Λέρου» και η δύναμή του ορίζεται σε 2.650 κλίνες και 625 άτομα προσωπικό. Είχε ξεκινήσει με 650 κλίνες στα τέλη της δεκαετίας του 1950.

Με το Προεδρικό Διάταγμα 620 της 23ης Ιουνίου 1981 (ΦΕΚ 157/1981, τεύχος Α΄), η δύναμη ανεβαίνει στις 2.750 κλίνες. Η κατανομή των νέων θέσεων λέει τι είδους ίδρυμα ήταν: 5 θέσεις Διευθυντών Ψυχιάτρων, 45 αρρένων νοσοκόμων, 60 πρακτικών νοσοκόμων, 135 καθαριστών και καθαριστριών — και 225 θέσεις Φυλάκων Ασθενών. Σαράντα πέντε φύλακες για κάθε ψυχίατρο διευθυντή.

Το 1987 η δύναμη κλινών περικόπτεται στις 1.500.

Και πώς έφτασαν εκεί οι άνθρωποι: 2.569 ασθενείς σε 33 ομαδικές μεταφορές μεταξύ 26 Ιουλίου 1964 και 15 Φεβρουαρίου 1975 — η μεγαλύτερη μεμονωμένη μεταφορά 358 άτομα. Στο βιβλίο εισαγωγών έχουν καταγραφεί συνολικά 5.070 εγγραφές ως τις 31 Ιουλίου 2009, σε ολόκληρη την ιστορία του ιδρύματος.

Τι είναι και τι δεν είναι αυτά τα νούμερα. Τα 2.650 και τα 2.750 είναι θεσμοθετημένη δύναμη κλινών, όχι άνθρωποι που βρίσκονταν εκεί. Τα 5.070 είναι αθροιστικές εγγραφές δεκαετιών, όχι πληθυσμός. Απογραφή συγκεκριμένης ημερομηνίας δεν εντοπίστηκε — δείτε το Μέρος Χ.

Και η προέλευση, δηλωμένη: τα διατάγματα παρατίθενται από ιστορική καταγραφή του 2009 από δύο εργαζομένους του ίδιου του ιδρύματος, αναδημοσιευμένη από τον ΚοιΣΠΕ Δωδεκανήσου. Τα ίδια τα ΦΕΚ δεν ανοίχτηκαν στο Εθνικό Τυπογραφείο· οι αριθμοί των διαταγμάτων παρατίθενται ώστε να μπορεί να τα ελέγξει όποιος θέλει.

[60] Γκουτίδης Χ., Γεωργίου Α., «Κρατικό Θεραπευτήριο Λέρου», ιστορική εισήγηση, Αύγουστος 2009 — Β.Δ. 119/10.02.1965 (ΦΕΚ Α΄ 30/25.02.1965) · Π.Δ. 620/23.06.1981 (ΦΕΚ Α΄ 157) · ΦΕΚ Β΄ 182/1987

Εκατόν είκοσι εκατομμύρια ECU — και ο ελεγκτής που έγραψε ότι οι έγκλειστοι λιγόστευαν από θνησιμότητα

Πριν από το CPT υπήρξε η ΕΟΚ. Με τον Κανονισμό (ΕΟΚ) 815/84 της 26ης Μαρτίου 1984 το Συμβούλιο ενέκρινε «έκτακτη οικονομική ενίσχυση υπέρ της Ελλάδας στον κοινωνικό τομέα»: 120 εκατομμύρια ECU για πέντε χρόνια (άρθρο 4), για κέντρα επαγγελματικής κατάρτισης στις μεγάλες αστικές περιοχές — Αθήνα και Θεσσαλονίκη, κατά το προοίμιο — και για την αποκατάσταση ανθρώπων με ψυχικές και νοητικές παθήσεις, δηλαδή για τη μεταρρύθμιση των ψυχιατρείων· το Ελεγκτικό Συνέδριο καταγράφει ότι το ποσό μοιράστηκε εξ ημισείας ανάμεσα στα δύο σκέλη. Το ποσό κυκλοφορεί ως «τα χρήματα για τη Λέρο». Δεν ήταν: η Λέρος ήταν ένα από τα ιδρύματα του δεύτερου σκέλους, και αυτό είναι που κάνει τον απολογισμό της ενδιαφέροντα.

Τι βρήκε ο ελεγκτής. Το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο, στην Ειδική Έκθεση 5/90 (Επίσημη Εφημερίδα C 331, 31 Δεκεμβρίου 1990), κατέγραψε ότι ως τις 31 Δεκεμβρίου 1988 — την αρχική ημερομηνία λήξης — είχαν πληρωθεί 28 εκατ. ECU, το 23% της χορήγησης. Για τη Λέρο γράφει ότι ο αριθμός των ασθενών «ανήλθε κατ' ανώτατο όριο σε 2.700», ότι στα τέλη του 1989 «εξακολουθούσαν να υπάρχουν … 1.127 ασθενείς περίπου», και ότι από τους περίπου 900 εργαζομένους «το ήμισυ ασκεί καθήκοντα επιτήρησης ή συντήρησης» — «πρόκειται σχεδόν αποκλειστικά για προσωπικό που στερείται θεωρητικών προσόντων και προσλαμβάνεται επιτόπου». Και η παράγραφος για την οποία παρατίθεται εδώ η έκθεση, η 5.14: «Από τη γενική άποψη της περίθαλψης των ασθενών, η κατάσταση παρέμεινε αμετάβλητη. Η μείωση του αριθμού των εγκλείστων ασθενών που παρατηρήθηκε εδώ και ορισμένα έτη, προκύπτει από τη θνησιμότητα και όχι από την εφαρμογή νέων μεθόδων περίθαλψης.» Το συμπέρασμα, παράγραφος 6.5: η Λέρος «συγκεντρώνει το σύνολο των κινδύνων και δυσχερειών» — κακή προπαρασκευή, συγκεχυμένη εκτέλεση, μη ικανοποιητικά αποτελέσματα.

Η απάντηση της Επιτροπής, στο ίδιο φύλλο. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δεν αμφισβήτησε την περιγραφή: «Η περιγραφή της κατάστασης του νοσοκομείου της Λέρου από το Συνέδριο είναι ακριβής.» Πρόσθεσε ότι το 1989 είχε αναβάλει «χωρίς συγκεκριμένη ημερομηνία» την έγκριση νέων ψυχιατρικών σχεδίων, θέτοντας ως όρο, μεταξύ άλλων, την «αισθητή βελτίωση των συνθηκών των ασθενών της Λέρου», και ότι η ευθύνη για τις συνθήκες διαβίωσης και την ιατρική περίθαλψη των ασθενών της Λέρου «ανήκει στο κράτος». Τη Λέρο τη χαρακτήρισε «αποτυχία η οποία ωστόσο δεν μπορεί να γενικεύεται».

Τι έγινε μετά, κατά την ίδια την Επιτροπή. Ο Κανονισμός 4130/88 παρέτεινε την περίοδο ενίσχυσης ως το 1991 και την προθεσμία για την τελική έκθεση της Επιτροπής ως το 1995, «χωρίς να μεταβληθεί η συνολική οικονομική συνδρομή»· η ολοκλήρωση, στις 30 Ιουνίου 1995, ήρθε με αποφάσεις της Επιτροπής. Η τελική έκθεση της Επιτροπής, COM(95) 668 της 15ης Δεκεμβρίου 1995, καταγράφει ανάληψη 115,3 εκατ. ECU και απορρόφηση 90,6%, την ακύρωση 76 έργων που δεν είχαν αρχίσει ως τον Δεκέμβριο του 1990, μια ειδική διετή δράση για τη Λέρο από τον Δεκέμβριο του 1990 με έξοδο 110 ασθενών σε 11 ξενώνες, και ως τον Ιούνιο του 1995: περίπου 130 πρώην ασθενείς σε 14 ξενώνες στην ηπειρωτική Ελλάδα, περίπου 110 σε 18 ξενώνες και διαμερίσματα στο νησί, έξι συνεταιρισμούς με περίπου 90 εργαζομένους, 148 παιδιά με βαριές αναπηρίες στην πρώην πτέρυγα ΠΙΚΠΑ — και 570 ασθενείς που έμειναν μέσα. Η ίδια έκθεση γράφει ότι η μεγάλη μείωση της τελευταίας δεκαετίας οφειλόταν «σε μεγάλο βαθμό» στο εμπάργκο των μακροχρόνιων εισαγωγών του 1982 «σε συνδυασμό με τη φυσική νοσηρότητα», με τους μισούς ασθενείς άνω των 60 ετών. Η Επιτροπή, επικαλούμενη τις διαδοχικές εκθέσεις της ανεξάρτητης ομάδας εμπειρογνωμόνων της, έγραψε ότι «η παλινδρόμηση στην προηγούμενη κατάσταση της Λέρου είναι αδιανόητη» — και ότι οι «αναγκαίες προσαρμογές του διοικητικού/νομικού πλαισίου» ήταν «επιτακτικές». Πού βρισκόταν το ίδρυμα δεκαέξι χρόνια αργότερα, το λένε τα δύο επόμενα τεκμήρια.

Δύο αριθμοί που δεν συμφωνούν, και τους τυπώνουμε και τους δύο. Το Ελεγκτικό Συνέδριο γράφει «κατ' ανώτατο όριο 2.700» ασθενείς· η έκθεση της Επιτροπής γράφει ότι στα μέσα της δεκαετίας του 1970 ο αριθμός «είχε φτάσει τους 1.900». Δεν είναι κατ' ανάγκη αντίφαση — μπορεί να αφορούν διαφορετικές χρονιές — αλλά κανένα από τα δύο έγγραφα δεν παραθέτει την πηγή του, και γι' αυτό ο αριθμός αιχμής παραμένει στο Μέρος Χ.

[2] Κανονισμός (ΕΟΚ) 815/84, άρθρο 4 · [79] Κανονισμός (ΕΟΚ) 4130/88 · [80] Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο, Ειδική Έκθεση 5/90, §§1.2, 2.3, 5.8–5.9, 5.14, 6.5, και απάντηση της Επιτροπής · [81] Ευρωπαϊκή Επιτροπή, COM(95) 668, σ. 5, 20, 23, 32–34

Ο στόχος ήταν να κλείσει η Λέρος ως το 2015. Δεν έκλεισε.

Το Ψυχαργώς Β΄ έθεσε ρητά την κατάργηση των ψυχιατρικών νοσοκομείων Αθηνών, Θεσσαλονίκης και Λέρου έως το 2015. Κατά τον απολογισμό του ίδιου του Υπουργείου Υγείας, έξι από τα εννέα δημόσια ψυχιατρικά νοσοκομεία καταργήθηκαν και δημιουργήθηκαν περίπου 4.000 θέσεις ψυχοκοινωνικής αποκατάστασης. Η Αθήνα όμως παραμένει με δύο νοσοκομεία, η Θεσσαλονίκη επίσης, και η Λέρος συνεχίζει υπό άλλη νομική μορφή. Ο στόχος του 2015 δεν επιτεύχθηκε.

Ο στόχος έπεσε και πάνω στην κρίση χρέους: τα μνημόνια περιόρισαν τη δημόσια δαπάνη υγείας στο 6% του ΑΕΠ και ο προϋπολογισμός των δημόσιων νοσοκομείων μειώθηκε κατά πάνω από ένα τέταρτο μεταξύ 2009 και 2011.

Και δεν το λέει μόνο το Υπουργείο για τον εαυτό του. Η «ασυνέχεια στη χρηματοδότηση» και — με τη λέξη του ίδιου του εγγράφου — η «αβελτηρία στην υλοποίηση» οδήγησαν σε παρέμβαση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και στο Σύμφωνο Spidla μεταξύ Επιτροπής και ελληνικής κυβέρνησης. Τρίτο σημείο του Συμφώνου: αξιολόγηση του προγράμματος από ομάδα διεθνών ανεξάρτητων εμπειρογνωμόνων. Η έκθεσή τους παραδόθηκε το 2010· τα ονόματα των εμπειρογνωμόνων δεν αναφέρονται στο έγγραφο του Υπουργείου.

Αναγνώρισε πραγματική πρόοδο — μεγάλη μείωση κλινών, κλείσιμο ψυχιατρείων, πλήθος κοινοτικών δομών. Και κατέγραψε, όπως τα αναπαράγει το ίδιο το Υπουργείο: σχεδιασμό «βιαστικό και χωρίς περίσκεψη»· ανάπτυξη «ευκαιριακή ανάλογα με ‘επιχειρηματικές πρωτοβουλίες’ παρά πραγματικές ανάγκες»· ολόκληρες περιοχές — Πελοπόννησος, Δυτική Μακεδονία, νησιωτική Ελλάδα — χωρίς ούτε τις βασικές υπηρεσίες· «απουσία μηχανισμών και συστημάτων ελέγχου διασφάλισης ποιότητας»· και θαλάμους που υπερφορτώνονται με ράντζα.

[4] Υπουργείο Υγείας, «ΨΥΧΑΡΓΩΣ Γ΄ (2011–2020) — Σχέδιο αναθεώρησης», Νοέμβριος 2011, ενότητες Α.1, Α.3, Α.4 (Σύμφωνο Spidla) και Α.5 (Εξωτερική αξιολόγηση)

Τι υπάρχει σήμερα στη Λέρο

Το ίδρυμα δεν έκλεισε. Λειτουργεί ως Κρατικό Θεραπευτήριο – Γενικό Νοσοκομείο – Κέντρο Υγείας Λέρου υπό τη 2η Υγειονομική Περιφέρεια, και το Υπουργείο Υγείας δεν το συγκαταλέγει στα τρία εναπομείναντα ψυχιατρικά νοσοκομεία της χώρας — αν και οι ίδιοι οι κλινικοί του δημοσιεύουν ακόμη υπό την ονομασία «Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Λέρου». Η νομική ονομασία και η ονομασία εργασίας αποκλίνουν.

Καταγραφή του 2024 στο περιοδικό Ψυχιατρική, από έξι συγγραφείς εκ των οποίων οι πέντε ανήκουν στο Ψυχιατρικό Τμήμα του ιδρύματος, αναφέρει 212 νοσηλευόμενους μέσης ηλικίας 62,4 ετών, 87 νέες εισαγωγές στα 35 χρόνια από την έναρξη της μεταρρύθμισης, νοητική υστέρηση και ψυχωσικού φάσματος διαταραχές από 40% η καθεμία, και έναν άνθρωπο νοσηλευόμενο συνεχώς επί 62 έτη.

Γιατί ο πληθυσμός είναι τόσο γερασμένος: κατά το σχέδιο του Υπουργείου, στη Λέρο απαγορεύονται οι νέες εισαγωγές από περιοχές εκτός του νομού Δωδεκανήσου, και όσοι νοσηλεύονται είναι πλέον «κυρίως ψυχογηριατρικά περιστατικά». Οι 87 νέες εισαγωγές σε 35 χρόνια δεν είναι τυχαίες — είναι πολιτική.

Σήμερα λειτουργούν επίσης 11 διαμερίσματα υποστηριζόμενης διαβίωσης σε οικισμούς του νησιού, με 46 ενοίκους, τέσσερις έως έξι ανά διαμέρισμα. Είναι η μεταρρύθμιση που όντως συνέβη — μερικώς.

[5] Κρατικό Θεραπευτήριο–ΓΝ–ΚΥ Λέρου, επίσημος ιστότοπος · 2η ΥΠΕ Πειραιώς και Αιγαίου · [6] Καταγραφή 2024, Ψυχιατρική