Όσα δεν τελείωσαν

Η πρώτη μεγάλη μελέτη για τη μνήμη έγινε το 2007. Η μέθοδος χρησιμοποιείται από το 1938.

Η εργασία ανοίγει με τη δική της παραδοχή, αυτολεξεί: «Παρά τη συνεχιζόμενη διαμάχη, δεν έχει γίνει ποτέ μεγάλης κλίμακας, προοπτική μελέτη των γνωσιακών επιδράσεων της ηλεκτροσπασμοθεραπείας». Γράφτηκε το 2007. Η ΗΣΘ εφαρμοζόταν ήδη εξήντα εννέα χρόνια.

Από 751 ασθενείς που παραπέμφθηκαν, 347 συμμετείχαν σε τουλάχιστον μία αξιολόγηση μετά τη θεραπεία, σε επτά κέντρα της Νέας Υόρκης. Το συμπέρασμα, αυτολεξεί: «ανιχνεύθηκαν ανεπιθύμητες γνωσιακές επιδράσεις έξι μήνες μετά την ολοκλήρωση του κύκλου θεραπείας».

Ειδικότερα: η αμφοτερόπλευρη τοποθέτηση ηλεκτροδίων προκάλεσε «σοβαρότερη και εμμένουσα οπισθοδρομική αμνησία» έναντι της δεξιάς ετερόπλευρης· το ημιτονοειδές κύμα προκάλεσε έντονη επιβράδυνση του χρόνου αντίδρασης, τόσο αμέσως όσο και έξι μήνες μετά. Και: «η προχωρημένη ηλικία, το χαμηλότερο προνοσηρό διανοητικό επίπεδο και το γυναικείο φύλο συσχετίστηκαν με μεγαλύτερα γνωσιακά ελλείμματα».

Και τι έγινε μετά. Η βλάβη είχε μετρηθεί από τον ίδιο τον χώρο και δημοσιευθεί σε κορυφαίο περιοδικό. Η μέθοδος συνέχισε να εφαρμόζεται — και να επιβάλλεται σε ανθρώπους που δεν συναινούν. Δεν χρειάζεται επικριτής για να ειπωθεί αυτό: το μέτρησαν οι ίδιοι, και δεν σταμάτησαν.

[64] Sackeim HA, Prudic J, Fuller R, Keilp J, Lavori PW, Olfson M. «The Cognitive Effects of Electroconvulsive Therapy in Community Settings», Neuropsychopharmacology 2007;32:244-254, DOI 10.1038/sj.npp.1301180

Σε χρήση από το 1938. Ελεγχόμενα δεδομένα: 224 ασθενείς.

Ο μόνος τρόπος να δειχθεί ότι μια θεραπεία λειτουργεί πέρα από την προσδοκία είναι η σύγκριση με εικονική θεραπεία — στην ΗΣΘ, αναισθησία χωρίς ρεύμα. Τέτοιες μελέτες υπάρχουν έντεκα. Είναι όλες προγενέστερες του 1986. Συνολικά περιλαμβάνουν 224 ασθενείς που έλαβαν ΗΣΘ και 187 μάρτυρες.

Οι πέντε μετα-αναλύσεις που επικαλείται η βιβλιογραφία στηρίζονται σε μία έως επτά από αυτές τις έντεκα. Η ποιοτική ανασκόπηση του 2019 κατέληξε ότι το σύνολο της έρευνας «μόλις και μετά βίας στηρίζει βραχυπρόθεσμο όφελος» και δεν περιέχει καμία ένδειξη μακροπρόθεσμου οφέλους, μείωσης των αυτοκτονιών ή μεγαλύτερης αποτελεσματικότητας σε ηλικιωμένους. Οι συγγραφείς ζήτησαν άμεση αναστολή της μεθόδου μέχρι να γίνουν σωστά σχεδιασμένες μελέτες.

Αυτή είναι η παραδοχή που μετράει. Δεν προέρχεται από τους επικριτές· προέρχεται από εκείνον που υπερασπίζεται τη μέθοδο. Ογδόντα επτά χρόνια μετά την εισαγωγή της, οι δύο πλευρές συμφωνούν ότι δεν υπάρχουν σχεδόν καθόλου δεδομένα για το τι μένει όταν τελειώσει η θεραπεία. Διαφωνούν μόνο για το αν αυτό αρκεί για να συνεχιστεί.

Η θέση αυτής της σελίδας, χωρίς περιστροφές. Μια μέθοδος που εφαρμόζεται από το 1938· της οποίας το σύνολο των ελεγχόμενων δεδομένων είναι 224 ασθενείς από μελέτες που σταμάτησαν το 1986· της οποίας οι ίδιοι οι υποστηρικτές μέτρησαν εμμένουσα βλάβη μνήμης στους έξι μήνες· και της οποίας ο υπερασπιστής παραδέχεται ότι δεν ξέρουμε τι μένει όταν σταματήσει — δεν έχει αποδείξει αυτό που ισχυρίζεται. Και εξακολουθεί να επιβάλλεται σε ανθρώπους που δεν συναινούν.

Δεν πρόκειται για ανοιχτό επιστημονικό ερώτημα. Πρόκειται για πρακτική που δεν δικαιολογείται από τα δικά της δεδομένα.

[65] Read J, Kirsch I, McGrath L. «Electroconvulsive Therapy for Depression: A Review of the Quality of ECT versus Sham ECT Trials and Meta-Analyses», Ethical Human Psychology and Psychiatry 2019;21(2):64-103 · [66] Anderson IM. «Electroconvulsive therapy (ECT) versus sham ECT for depression: do study limitations invalidate the evidence?», BJPsych Advances 2021;27(5):285-291

Δεν υπάρχει «βρετανικό» καθεστώς. Υπάρχουν τρία.

Αγγλία και Ουαλία: κατά το άρθρο 58Α του Mental Health Act 1983, ΗΣΘ δεν χορηγείται σε ασθενή άνω των 18 ετών που έχει ικανότητα συναίνεσης και δεν συναινεί — εκτός αν εφαρμόζεται το άρθρο 62, δηλαδή θεραπεία άμεσα αναγκαία για τη διάσωση της ζωής ή, εφόσον δεν είναι μη αναστρέψιμη, για την αποτροπή σοβαρής επιδείνωσης.

Σκωτία: ισχύει χωριστό και αυστηρότερο καθεστώς υπό τον Mental Health (Care and Treatment) (Scotland) Act 2003, όπου η άρνηση ικανού ασθενούς είναι δεσμευτική και δεν παρακάμπτεται. Η Βόρεια Ιρλανδία διαφέρει επίσης.

Ελλάδα: δεν εντοπίσαμε ειδικό νομοθέτημα για την ΗΣΘ· ισχύουν οι γενικές διατάξεις των άρθρων 95–99 του ν. 2071/1992 για την ακούσια νοσηλεία.

Και το εύρημα που δεν είναι νούμερο: ψάξαμε επίσημη στατιστική για το πόσο συχνά χορηγείται ΗΣΘ χωρίς συναίνεση. Δεν βρήκαμε καμία, σε καμία από τις τρεις χώρες. Το ότι μια πρακτική με αυτό το βάρος δεν καταγράφεται συστηματικά είναι το ίδιο εύρημα.

[48] Mental Health Act 1983, άρθρα 58Α και 62 · [49] Mental Health (Care and Treatment) (Scotland) Act 2003 · ν. 2071/1992, άρθρα 95–99 · [50] Kaliora SC κ.ά., J ECT 2013;29(3):219-224

Χημικός περιορισμός: φάρμακα για τη συμπεριφορά, όχι για τη νόσο

Το 2007 το Γραφείο Γενικού Επιθεωρητή του αμερικανικού Υπουργείου Υγείας εξέτασε έξι μήνες αιτήσεων Medicare και βρήκε ότι το 14% των ηλικιωμένων ενοίκων σε οίκους ευγηρίας είχε αίτηση για άτυπο αντιψυχωσικό — 304.983 άνθρωποι από 2,1 εκατομμύρια. Ότι το 51% αυτών των αιτήσεων ήταν εσφαλμένες, ύψους 116 εκατ. δολαρίων. Και ότι το 22% των φαρμάκων δεν χορηγήθηκε σύμφωνα με τα πρότυπα για την περιττή φαρμακευτική αγωγή.

Τον Οκτώβριο του 2009, έκθεση προς τον αρμόδιο Υπουργό του βρετανικού Υπουργείου Υγείας εκτίμησε ότι περίπου 180.000 άνθρωποι με άνοια λάμβαναν αντιψυχωσικά ετησίως και ότι έως 36.000 θα αποκόμιζαν κάποιο όφελος. Το κόστος, αυτολεξεί: «1.620 επιπλέον αγγειακά εγκεφαλικά συμβάντα, περίπου τα μισά από τα οποία ενδέχεται να είναι σοβαρά, και 1.800 επιπλέον θάνατοι τον χρόνο πέραν εκείνων που θα αναμένονταν σε αυτόν τον εύθραυστο πληθυσμό». Η τελευταία φράση είναι ουσιώδης: πρόκειται για θανάτους επιπλέον του αναμενόμενου, όχι για συνολικούς θανάτους.

Και η γραμμή τάσης, με το ίδιο βάρος: αμφότερες οι εκθέσεις προηγήθηκαν εθνικών προγραμμάτων μεταρρύθμισης, και η συνταγογράφηση έκτοτε έχει μειωθεί ουσιωδώς και στις δύο χώρες. Το 2007 δεν είναι το 2026.

Η διάκριση από την αδελφή σελίδα: η psychdrugs.org καλύπτει τις προειδοποιήσεις θνησιμότητας του FDA. Εδώ η γωνία είναι ο περιορισμός — φάρμακο που δίνεται για να ελεγχθεί συμπεριφορά, όχι για να θεραπευτεί νόσος.

[51] HHS Office of Inspector General, OEI-07-08-00150, Μάιος 2011 (περίοδος ελέγχου 01.01–30.06.2007) · [52] Banerjee S, «The use of antipsychotic medication for people with dementia: Time for action», 2009

Δομές διαμονής για «δύσκολους εφήβους» — και γιατί ο τίτλος λέει «μη ιατρικές»

Τον Οκτώβριο του 2007 το αμερικανικό Ελεγκτικό Συνέδριο κατέθεσε στην Επιτροπή Παιδείας και Εργασίας της Βουλής ότι εντόπισε χιλιάδες καταγγελίες κακομεταχείρισης, ορισμένες με θανάτους, σε δομές διαμονής για «προβληματικούς νέους» στις ΗΠΑ και σε αμερικανικής ιδιοκτησίας εγκαταστάσεις στο εξωτερικό, μεταξύ 1990 και 2007. Εξέτασε 10 περατωμένες αστικές ή ποινικές υποθέσεις από το 1990 ως το 2004 όπου έφηβος πέθανε ενόσω ήταν εγγεγραμμένος σε ιδιωτικό πρόγραμμα.

Το GAO δηλώνει το ίδιο ότι δεν επαλήθευσε τις καταγγελίες και ότι οι καταγγελίες δεν πρέπει να συγχέονται με απόδειξη κακομεταχείρισης. Δηλώνει επίσης ότι καμία ομοσπονδιακή υπηρεσία δεν συνέλεγε συνολικά στοιχεία σε εθνικό επίπεδο.

Οι δομές ήταν προγράμματα «θεραπείας στη φύση», στρατιωτικού τύπου και ιδιωτικές ακαδημίες. Παράγοντες που εντόπισε το GAO: πρόσληψη ανεκπαίδευτου προσωπικού και έλλειψη επαρκούς επίβλεψης.

Γιατί μπαίνει εδώ με αστερίσκο: πρόκειται σε μεγάλο βαθμό για δομές διαμονής, όχι για ψυχιατρικές κλινικές, και είναι αμιγώς αμερικανικό ζήτημα. Παρατίθεται ως ένα τεκμήριο, όχι ως πρότυπο.

[53] US GAO, GAO-08-146T, «Residential Treatment Programs: Concerns Regarding Abuse and Death in Certain Programs for Troubled Youth», κατάθεση 10.10.2007

Έξι χρόνια για μια απαγόρευση που δεν έχει ακόμη εκδοθεί

Τον Μάρτιο του 2020 η αμερικανική FDA απαγόρευσε τις συσκευές ηλεκτρικής διέγερσης που χορηγούν σοκ στο δέρμα για να σταματήσουν αυτοτραυματική ή επιθετική συμπεριφορά. Χρησιμοποιούνταν σχεδόν αποκλειστικά σε ένα ίδρυμα, το Judge Rotenberg Educational Center στο Κάντον της Μασαχουσέτης.

Στις 6 Ιουλίου 2021 το Εφετείο της Περιφέρειας Κολούμπια ακύρωσε την απαγόρευση με ψήφους δύο προς μία. Ο λόγος δεν ήταν η ασφάλεια: το Δικαστήριο έκρινε ότι η FDA δεν είχε εξουσία να απαγορεύσει μια συσκευή για συγκεκριμένη χρήση, επειδή άλλη διάταξη του νόμου της απαγορεύει να ρυθμίζει την άσκηση της ιατρικής. Ο πρόεδρος του Εφετείου μειοψήφησε.

Τι δεν έκρινε το Δικαστήριο, με δικά του λόγια: «δεν εξετάζουμε τα λοιπά επιχειρήματα των προσφευγόντων, μεταξύ των οποίων αν η απαγόρευση ήταν αυθαίρετη και ιδιότροπη ή αν επαρκή στοιχεία στήριζαν τις διαπιστώσεις της FDA». Η απόφαση δεν είπε ότι οι συσκευές είναι ασφαλείς. Είπε ότι η FDA δεν είχε τον δρόμο.

Τον Δεκέμβριο του 2022 το Κογκρέσο έκλεισε το κενό. Το άρθρο 3306 του Food and Drug Omnibus Reform Act τροποποίησε τον νόμο ώστε η FDA να μπορεί ρητά να απαγορεύει συσκευή «για μία ή περισσότερες προβλεπόμενες χρήσεις» — διάταξη γραμμένη ως απάντηση σε αυτή ακριβώς την απόφαση.

Στις 25 Μαρτίου 2024 η FDA πρότεινε νέα απαγόρευση, διαπιστώνοντας ψυχολογικούς κινδύνους «κατάθλιψη, άγχος, επιδείνωση των υποκείμενων συμπτωμάτων, ανάπτυξη μετατραυματικής διαταραχής» και σωματικούς «πόνο, εγκαύματα, βλάβη ιστών».

Ο τελικός κανόνας δεν έχει εκδοθεί. Η προθεσμία μετατέθηκε επανειλημμένα· τον Ιούνιο του 2026 μετακινήθηκε ξανά, στον Νοέμβριο. Η νομική βάση είναι διορθωμένη από το 2022 και η πρόταση κατατέθηκε το 2024. Στο μεταξύ, κατά τη διαπίστωση της ίδιας της FDA, ένα ίδρυμα εξακολουθεί να τις χρησιμοποιεί.

[68] Judge Rotenberg Educational Center v. FDA, U.S. Court of Appeals, D.C. Circuit, αρ. 20-1087 (συνεκδ. 20-1088), 06.07.2021 · [69] 21 U.S.C. §360f, όπως τροποποιήθηκε με το άρθρο 3306 του FDORA, Δεκέμβριος 2022 · [70] FDA, πρόταση απαγόρευσης, 25.03.2024

Ισχυρισμός, όχι εύρημα: το οικονομικό κίνητρο της εισαγωγής

Τον Ιούλιο του 2020 η Universal Health Services, από τους μεγαλύτερους ιδιωτικούς παρόχους ψυχιατρικής νοσηλείας στις ΗΠΑ, συμφώνησε να καταβάλει 122 εκατομμύρια δολάρια για να κλείσει ομοσπονδιακή έρευνα. Το υπουργείο Δικαιοσύνης ισχυριζόταν ότι σε περίπου τριάντα μονάδες, μεταξύ 2006 και 2018, εισάγονταν άνθρωποι που δεν χρειάζονταν ενδονοσοκομειακή φροντίδα, δεν εξέρχονταν όταν έπαυαν να τη χρειάζονται, και ότι έγινε κακή χρήση σωματικού και χημικού περιορισμού. Η έρευνα προήλθε από δεκαεννέα χωριστές καταγγελίες.

Και τώρα το μέρος που κάνει αυτό το τεκμήριο ισχυρισμό και όχι εύρημα. Ο συμβιβασμός δεν είναι παραδοχή ευθύνης. Η εταιρεία δήλωσε ρητά ότι «αμφισβητεί κατηγορηματικά κάθε ισχυρισμό ότι διέπραξε οποιοδήποτε αδίκημα» και ότι η συμφωνία «δεν αποτελεί παραδοχή ευθύνης αλλά απλώς επίλυση αστικής αξίωσης». Κανένα δικαστήριο δεν έκρινε ότι κάποιος ασθενής βλάφθηκε. Κανένας κλινικός ή στέλεχος δεν κατονομάστηκε.

Παρατίθεται εδώ για έναν λόγο μόνο: επειδή περιγράφει έναν μηχανισμό που δεν εμφανίζεται πουθενά αλλού σε αυτή τη σελίδα — το οικονομικό κίνητρο να κρατηθεί κάποιος νοσηλευόμενος. Ως ισχυρισμός τεκμηριώνεται· ως εύρημα δεν υπάρχει.

[71] U.S. Department of Justice και HHS Office of Inspector General, συμβιβασμός και Corporate Integrity Agreement με Universal Health Services, 10.07.2020

Αποϊδρυματοποίηση ως λογιστική πράξη: 144 νεκροί, και ως σήμερα καμία καταδίκη

Το 2015 η κυβέρνηση της επαρχίας Γκαουτένγκ της Νότιας Αφρικής κατήγγειλε, επικαλούμενη το κόστος, τη σύμβαση με τον ιδιωτικό πάροχο Life Esidimeni που φιλοξενούσε επί χρόνια χρόνιους ψυχιατρικούς ασθενείς. Μόνο στο τρίμηνο 1 Απριλίου – 30 Ιουνίου 2016 περίπου 1.371 ασθενείς μεταφέρθηκαν βιαστικά σε νοσοκομεία και σε 27 μη κυβερνητικές οργανώσεις — 457 τον μήνα, από 13 τον μήνα το 2015. Ο Συνήγορος Υγείας της χώρας, Malegapuru Makgoba, δημοσίευσε την 1η Φεβρουαρίου 2017 έκθεση που έκρινε ότι «και οι 27 ΜΚΟ … λειτουργούσαν με άκυρες άδειες» και ότι «όλοι οι ασθενείς που πέθαναν σε αυτές τις ΜΚΟ πέθαναν υπό παράνομες συνθήκες»· κατέγραψε 94 θανάτους ως τη σύνταξή της — έναντι 36 που είχε ανακοινώσει η επαρχία — και ότι «δεν έγιναν μελέτες σκοπιμότητας ή κοστολόγησης» για τις εναλλακτικές. Στο δείγμα των θανάτων που εξέτασε, οι συχνότερες αιτίες ήταν πνευμονία της κοινότητας και ανεξέλεγκτοι σπασμοί — το δεύτερο «εγείρει την ανησυχία ότι αυτοί οι ασθενείς δεν έλαβαν φάρμακα για την επιληψία τους».

Η διαιτησία. Το κράτος αποδέχθηκε την ευθύνη και παρέπεμψε την αποζημίωση σε διαιτησία υπό τον πρώην αναπληρωτή πρόεδρο του Συνταγματικού Δικαστηρίου Dikgang Moseneke. Η απόφαση της 19ης Μαρτίου 2018 ξεκινά: «Είναι πλέον αδιαμφισβήτητο ότι … 144 χρήστες υπηρεσιών ψυχικής υγείας πέθαναν και 1.418 εκτέθηκαν σε τραύμα», ενώ η τύχη 44 παρέμενε άγνωστη. Χαρακτήρισε τους λόγους της μεταφοράς «ψευδείς, ανειλικρινείς και προβαλλόμενους για να αποκρυβούν οι πραγματικοί» — το επαρχιακό Υπουργείο Οικονομικών, κατέθεσε η ίδια η επαρχιακή υπουργός Οικονομικών Barbara Creecy, «ουδέποτε απαίτησε από οποιοδήποτε τμήμα να περικόψει βασικές υπηρεσίες» — και την αδειοδότηση των ΜΚΟ «παράνομη και εν γνώσει δόλια». Επιδίκασε 20.000 ραντ για έξοδα κηδείας στις οικογένειες των θανόντων, και σε κάθε δικαιούχο 180.000 για ψυχική οδύνη και 1.000.000 ραντ ως συνταγματική αποζημίωση για τις «αδικαιολόγητες και αλόγιστες» παραβιάσεις δικαιωμάτων.

Τι έκρινε το δικαστήριο, και τι όχι. Η εισαγγελία είχε αρχικά αρνηθεί να ασκήσει δίωξη για τους 141 φακέλους θανάτου. Η δικαστική έρευνα θανάτων του Ανώτερου Δικαστηρίου της Πρετόρια, με απόφαση της 10ης Ιουλίου 2024, κατέληξε ότι εννέα από τους θανάτους «προκλήθηκαν από αμέλεια από τη συμπεριφορά» της τότε επαρχιακής υπουργού Υγείας Qedani Mahlangu και της τότε διευθύντριας ψυχικής υγείας Makgabo Manamela, οι οποίες «δημιούργησαν συνθήκες στις οποίες οι θάνατοι … ήταν αναπόφευκτοι»· για τους περισσότερους άλλους θανάτους, χωρίς νεκροψία ή με ελλιπή στοιχεία, το δικαστήριο δήλωσε ότι δεν μπορεί να αποφανθεί, και για τον τότε επικεφαλής του τμήματος δεν στοιχειοθέτησε αιτιώδη σύνδεσμο. Δεν είναι καταδίκη: η έρευνα θανάτων διαπιστώνει, δεν δικάζει. Στις 21 Απριλίου 2026 η Εθνική Εισαγγελική Αρχή ανακοίνωσε ότι αποφάσισε να ασκήσει δίωξη, με κατηγορίες που «αναμένεται να περιλαμβάνουν ανθρωποκτονία από αμέλεια, μεταξύ άλλων», χωρίς να κατονομάσει κατηγορουμένους ούτε δικάσιμο. Κατά την τελευταία μας επαλήθευση (Σεπτέμβριος 2026) κανείς δεν έχει καταδικαστεί. Οι κατονομαζόμενες υποστήριξαν ενώπιον της διαιτησίας ότι δεν μπορούσαν ευλόγως να προβλέψουν τους θανάτους· αν διωχθούν, η προβλεψιμότητα είναι αυτό που θα κριθεί.

Γιατί είναι εδώ. Δεν είναι υπόθεση κακής ψυχιατρικής θεραπείας — είναι υπόθεση διοικητικής απόφασης πάνω σε ανθρώπους που δεν μπορούσαν να αντιδράσουν. Η αποϊδρυματοποίηση, της οποίας την καθυστέρηση καταγράφει το Μέρος Α, έχει και αυτή μια πλήρως τεκμηριωμένη αποτυχία, όταν γίνεται ως λογιστική πράξη· ανήκει εδώ με το ίδιο μέτρο. Το «περίπου 1.700 ασθενείς» που κυκλοφορεί έχει πηγή, αλλά όχι αυτήν που συνήθως δηλώνεται: η διαιτησία γράφει ότι η λήξη της σύμβασης «επέφερε τη μετακίνηση 1.711 χρηστών» από τον Οκτώβριο του 2015 ως τα τέλη Ιουνίου 2016 (§24)· οι 1.371 του Συνηγόρου Υγείας αφορούν μόνο το τελευταίο τρίμηνο, με περίπου 160 ακόμη τον προηγούμενο χρόνο.

[82] Health Ombud, έκθεση για τις περιστάσεις των θανάτων ψυχικά ασθενών στην επαρχία Γκαουτένγκ, 01.02.2017 · [83] Life Esidimeni Arbitration, Award, Moseneke, 19.03.2018, §§1–2, 47, 226 · [84] High Court of South Africa, Gauteng Division, Pretoria, inquest I001/21, 10.07.2024, §§3, 570–574 · [85] National Prosecuting Authority, ανακοίνωση 21.04.2026